«Улаан алт» алга болж байна: Кашмирын гүргэм яагаад устах аюулд оров

Дэлхийн хамгийн үнэтэй амтлагч болох гүргэм (шафран)-ийг Энэтхэгийн Кашмирт «улаан алт» гэж нэрлэдэг. Гэвч олон зуун жил энэ ургамлыг тариалж ирсэн Кашмирын тариаланчид одоо түүний ирээдүйд санаа зовж байна. Ургац эрс буурч, тариалангийн талбай багасч, зах зээлд хуурамч «Кашмирын гүргэм» дүүрч байна.

Гүргэм гэж юу вэ

Гүргэмийг нил ягаан өнгийн цэцэгтэй гүргэм цэцгийн (crocus) улаан сэвлэгнээс гаргадаг. Цэцэг нь ердөө 36 цаг орчим л дэлгэрдэг бөгөөд хураалтыг машинжуулах арга байхгүй тул бүгдийг гараар түүдэг. Энэ нь гүргэмийг дэлхийн хамгийн их хөдөлмөр шаарддаг ургацын нэг, хамгийн үнэтэй амтлагч болгодог.

Дэлхийн гүргэмийн 85 орчим хувийг Иран үйлдвэрлэдэг. Харин Кашмирын гүргэм өнгө, амт өгөх кроцин бодисоороо Иранийхаас баялаг гэдгээрээ алдартай. Энэтхэгт гүргэмийг зөвхөн Кашмирт тариалдаг бөгөөд Сринагараас өмнө зүгт орших Пампор хот түүний гол төв нь юм.

Ургац хэр буурсан бэ

• 1990-ээд онд Кашмирт жилд дунджаар 15.5 орчим тонн гүргэм хураадаг байв.
• Энэтхэгийн засгийн газар 2010 онд 410 крор рупийн «Гүргэмийн үндэсний хөтөлбөр»-ийг эхлүүлж, бороожуулах систем, үндэслэг шинэчлэх ажил хийснээр 2020 онд ургац 13 тонноос давж байсан.
• Гэвч National Geographic-ийн мэдээлснээр 2024, 2025 онд үйлдвэрлэл түүхэн доод түвшинд хүрч, сүүлийн 20 жилд 68 хувиар буурсан байна.

Шалтгаан нь юу вэ

• Уур амьсгалын өөрчлөлт: намрын гол саруудад хуурай байх нь ургацыг огцом бууруулдаг. Бороо, цас багасч, цаг агаар тогтворгүй болсон.
• Усалгааны дутагдал: олон талбай бороонд найдсаар байна.
• Чанартай үндэслэгийн хомсдол.
• Газар алдагдах: тариаланчдын хэлснээр саяхан цэцэг дэлгэрч байсан талбайд одоо орон сууц, барилга баригдаж, зарим үйлдвэрийг талбайн ойролцоо байгуулсан.
• Зараа: шөнөөр гүргэмийн үндэслэгийг идэж сүйтгэх болсон нь шинэ аюул болжээ.
• Хямд импорт: Иранаас орж ирэх хямд гүргэм орон нутгийн тариаланчдыг шахаж байна.

Хуурамч «Кашмирын гүргэм»

Энэтхэгийн зах зээлд Иранаас бөөнөөр нь импортолсон гүргэмийг дахин савлаж, «Кашмирын» гэсэн шошготой зарах явдал гарч байна. Жамму-Кашмирын хүнсний хяналтын байгууллагын судлаач Шазиа Маликийн хэлснээр ийм хольц, хуурамч шошго хэрэглэгчийн итгэлийг сулруулж, тариаланчдын орлогод хохирол учруулж байна. Тариаланчид мөн дэлгүүрт «Кашмирын гүргэм» элбэг харагдах нь бодит ургац хэр их багассаныг нууж байна гэж үзэж байна.

Энэ жил ямар байна

2026 оны ургацын талаар санал зөрөлдөж байна. Пампорын зарим тариаланч цаг тухайд нь усалснаар энэ жил ургац өнгөрсөн жилийнхээс харьцангуй сайн байгаа гэж хэлсэн. Харин бусад нь цэцэглэлт ердийнхөөс хамаагүй бага байгаа тул дахин муу ургац хүлээгдэж байна гэж болгоомжилж байна. Ахмад тариаланчид өмнө нь айл бүхэн гүргэмээр амьдардаг байсан бол одоо олон залуу энэ ажилд ирээдүй харахгүй байгааг онцолжээ.

Эрдэмтэд гүний усны менежмент, үндэслэгийг хадгалах арга, хөрсний чийгийг хянах технологид анхаарч байгаа ч үлдсэн гүргэмийн газрыг хамгаалах нь адил чухал гэдгийг онцолж байна.

Эх сурвалж: BBC Future, National Geographic, Al Jazeera, Yahoo News, Kashmir Thunder, Awaz The Voice, Hindustan Times